สภาวะญาณเกิดขึ้นได้อย่างไร เมื่อกำหนดภาวนา สติจะดี เมื่อตัวขันติตามมา ตัววิริยะตามมา ทำให้ขยันเดิน ขยันนั่ง ขยันกำหนดภาวนาอยู่ตลอดเวลา นั้นคือสภาวะญาณก็จะเกิดขึ้นง่ายและไว จะเห็นชัดเจนตั้งแต่นามรูปตั้งแต่ปฐมฌานคือฌานที่ ๑ เราจะเห็นรูปเห็นนาม แยกรูปแยกนามอย่างชัดเจน เราเห็นการเคลื่อนไหวคู้เข้า เหยียดออก เป็นรูปเป็นนามทั้งหมดทั้งสิ้น ไม่มีสภาวะอะไรเกิดขึ้น มีแต่รูปกับนามที่แยกกันอยู่ อารมณ์ที่พองคือรูป มันเกิดกับรูปกับนาม โลกทั้งโลกมีแต่รูปกับนามนั้น ถ้ามันหนุนเนื่องกันอย่างนี้ คือสภาวธรรมที่เกิดขึ้น องคญ์ าณที่เกิดขึ้นก็จะเป็นญาณตามลำดับ ตั้งแต่ญาณที่ ๑ ญาณที่ ๒ ญาณที่ ๓ จนถึง ญาณ ๑๖ แห่งการกำหนดชัดเจน โดยจิตอยู่ในกาย มันเกิดสภาวะอะไร ก็กำหนดพิจารณาตรงนั้น มันแยกรูปแยกนาม แยกแล้วเกิดปัญญาหรือไม่ หากเกิดปัญญาจะเห็นชัดเจน เราเรียกว่าวิปัสสนาญาณ แต่ส่วนหนึ่งเรียกว่าวิปัสสนาฌาน คือเมื่อนั่งสมาธิแล้ว มีสมาธิมากขึ้น สมาธิแก่กล้าเป็นอัปปนาสมาธิ เอาตัววิปัสสนาฌานไปกำหนดสภาวธรรมเอากำลังฌานไปพิจารณาสภาวธรรมที่เกิดขึ้นพอกำหนดชัดเจน ตรงนี้เรียกว่าวิปัสสนาญาณอีกขั้นหนึ่ง โอวาทธรรม พระครูปทุมภาวนาจารย์ (หลวงพ่อวีระนนท์ วีรนนฺโท) จากหนังสือ “อิสระแห่งจิต” เล่ม ๑ หน้า ๖๔ สนใจอ่านเพิ่มเติมได้ที่ http://www.watpacharoenrat.org/home/medial.php?prid=17